Матуліна сэрца (аповед)

Які ўжо раз я шпацырую па мокрым асфальце, накіроўваюся ў горад. Вясновы дождж ліе як з вядра, але мяне не спыніць. Касыя струмені б’юць у твар і галава сама апускаецца долу: гляджу ўніз і прыслухоўваюся да ўласных крокаў. Чую, як пад нагамі выбухваюць чарвякі, ператвараючыся ў бляклую чырванаватую мякіну. Тысячы іх павыбіраліся з зямлі, перанасычанай вільгаццю. Падушаныя шынамі машын і нагамі, чарвякі застаюцца тонкімі, ледзь заўважнымі стужкамі. Усталюецца надвор’е і іх знясе ветрам, быццам тых чарвякоў і не было ніколі. Пакуль жа побач з падушанымі, расцягнуўшыся на ўсю даўжыню, коўзаюцца тыя, што яшчэ жывыя.

Я шпацырую ўжо мокры да ніткі, час ад часу пераступаючы здохлых жабаў. У некалькіх з іх машыны пераехалі толькі заднія лапкі і небаракі перасоўваюцца толькі пры дапамозе пярэдніх. У пэўны момант мне падаецца, што жабаў тут не меньш, чым кропель, якія лятуць з неба, і што дождж у гэтым бусліным эдэме не скончыцца ніколі.

Я прайшоў ужо за “Бочкі” – так па-мясцоваму называюць калена дарогі на горад. Чужым тое не зразумець, бо бочак тут ніякіх няма. Колькі гадоў таму яны яшчэ былі, як напамін пра некалі магутную імперыю. Але збанкрутаваны калгас з-за адсутнасці грошай дабраўся і да іх, былога сховішча атруты, якой палівалі палі. Бочкі распілавалі ды здалі на металалом. У даваенны час на тым месцы была канюшня пані Дубачынскай, ад палаца якой сюды вяла прамая дарога.

Я іду выдатнай асфальтавай дарогай, а ў маёй памяці яна прадстае без сваёй чорнай скуры, звычайнай гравейкай, якая па вясне ды восені ператваралася ў сукупнасць невялічкіх брудных азярынак. Бабуля яшчэ расказвала, што дарозе гэтай не так і шмат гадоў, і на яе памяці тая праходзіла побач з “Горамі”, так па-тутэйшаму называюць узлесак, які выцягнуўся ад Пяроўкі да цяперашняга асфальтавага завода.

Я мінуў амаль два кіламетры. На вочы трапляюць абрысы адзінокага ляска, які наўрад ці дажыве да часу маіх унукаў. Штогод ён змяншаецца. Ці проста мне так здаецца: у дзіцячай памяці ўсё ўяўляецца большым.

Як тыя дрэвы, пад якімі я аднаго разу з дзедам і братам хаваўся ад дажджу, вяртаючыся з горада. Няма больш тых дрэваў. Усе спілавалі пасля таго, як вецце аднаго з іх упала на дарогу і прывяло аварыі машыны, за стырном якой загінула цяжарная дзяўчына.

Амаль даходжу да трэцяга кіламетра, дзе праходзіць мяжа гэтага свету, і гатовы ўжо рушыць далей. Але спыняюся, быццам чую чыйсці, такі родны, покліч. Не вытрымліваю. Здаюся  і паварочваю назад.

Я даходжу дахаты ўжо калі дождж сканчаецца і ў паветры стаіць моцны вішнёвы водар. Пялёсткі з прыдарожных садоў засыпаюць мяне быццам снег. На душы радасна. Іду, задраўшы галаву і вітаюся з тутэйшымі гаспадарамі, якія апанавалі шматлікія лініі электраперадач. Слупы, дрэвы, стрэхі – усё ў бусліных гнёздах.

Мы жывем з імі ў гармоніі. Чужыя таго не разумеюць. Неяк адзін з гарадскіх набыў у вёсцы хату з бусліным гняздом ля коміна. Колькі грошай не прапаноўваў, нават апошні мясцовы жлукта не пажадаў гнязда зрушыць і ўзяць грэх на душу. Тады гарадскі сам тое зрабіў. А пасля развёўся з жонкай, страціў сына ды грошы. Цяпер стаіць яго хата пустая як напамін і наказ.

***

Маці сустракае мяне моўчкі, быццам ведала, што вярнуся. Без абдымкаў, цёплы стомлены позірк, а потым яна сыходзіць на працу. Я ж застаюся ў хаце адзін. Але не магу сядзець сам-насам з уласнымі думкамі. Мне падаецца, што сцены сціскаюцца і скрозь іх нехта праглядае.

Я сыходжу на двор, прыхапіўшы футбольны мяч. Іду на стадыён. Б’ю мяч з усяе моцы і, урэшце, не трапляю ў браму. Мяч ляціць на могліцы, якія знаходзяцца адразу за школьным плотам. Я іду за ім і не магу знайсці. Слізгаю позіркам па фотаздымках на помніках. Наколькі ж чужыя людзі на гэтых выявах. Як яны адрозніваюцца ад тых, сапраўдных, каго яны павінны адлюстроўваць і хто застаецца ў маёй памяці.

Я памятаю, што малым вельмі моцна баяўся нават праходзіць побач. Цяпер жа адчуваю сябе тут як у хаце. З’яўляецца жаданне сесці на зямлю, дакрануцца да травы, скрозь зеляніну якой невымоўна клічуць продкі. Але я заўважаю свой памаранчавы мяч, які ляжыць за плотам, побач з аўтобусным прыпынкам.

Пакідаючы могліцы, толькі цяпер я адчуваю, якім насамрэч чужым там быў. Гэтае пачуццё адгукаецца ў скронях. Здаецца, што ў мяне нешта скралі, ці хтосьці мяне падмануў. Я сядаю на лаву, якая месціцца на аўтобусным прыпынку і ўяўляю сябе на востраве пасярод мора-акіяна. Вострава, які вось-вось знікне пад вялізнымі хвалямі. Я сяджу, нягледзчы на тое, што ведаю: асфальт на прыпынку можа абрынуцца ў любы момант, бо белы пясок з-пад яго бяруць на падсыпку для магілак.

Я нават не заўважаю, як пад’язджае аўтобус. Заходжу, праціскаюся скрозь натоўп, у пераважнай большасці сталых людзей. Пры гэтым адно месца чамусьці вольнае, быццам чакала на мяне. Я сядаю побач з бабуляй невызначальнага ўзросту.

- Там дажджу яшчэ не відаць? – разумею, што жанчына звяртаецца да мяне.

- Ды не, здаецца.

У гэты момант па шклу скочваюцца некалькі кропеляк.

- Не заўсёды, што здаецца – так і ёсць. Зараз уліе.

І сапраўды, пачынаецца дождж. Я гляджу ў акенца, і заўважаю, як пры дарозе хлопец намагаецца падняць перакулены матацыкл, які выглядае моцна пабітым. Урэшце хлопец бяжыць да дарогі і запыняе наш аўтобус.

- А табе трэба выходзіць.

- Што? – перапытваю я бабулю, не ўцяміўшы, пра што тая гаворыць.

- Ідзі-ідзі, бо далей ужо прыпынкаў не будзе. Пашкадуй матуліна сэрца.

Я адчуваю, што мне трэба падымацца і неяк выбірацца. Далей я сапраўды ехаць не магу. Я праціскаюся, але людзі не жадаюць саступаць. Перасякаюся з хлопцам, які нядаўна запыняў аўтобус. Я ўжо раней яго дзесьці бачыў, але не магу ўспомніць дзе.

- Кіроўца, прыпыні! Хлопец далей не паедзе. Яму яшчэ не час, - за маёй спінай гукае тая бабуля, якая распытвала пра надвор’е.

Я выходжу ў дождж і адразу вымакаю да ніткі. Мне трэба дзесьці перачакаць. Я помню, што недалёка ёсць царква, дзе я магу схавацца. Я бягу з усіх ног, уваходжу ў браму, але спатыкаюся аб ганак і падаю…

***

Адчыняю вочы. Усё цела непрыемна здранцвела. Я не разумею, дзе і як апынуўся. Выглядае, што ў нейкай лякарні. Я ўвесь перавязаны. Побач, на крэсле, спіць жанчына. Я пазнаю яе.

- Мам? – не сваім голасам, ледзь чутно прамаўляю я.

Яна адкрывае вочы не адразу. А затым выбягае з пакоя з крыкам: “Сястра!”

У мяне страх, што яна не вернецца. Я хачу яе паклікаць, але не магу. Голас знік.

Затым яна схіляецца, абдымае. Я чую як б’ецца матуліна сэрца. З яе вачэй падаюць кроплі. Як тыя кроплі дажджу з майго сну.

ДЗЁННІК КАНДЫДАТА Ў КАНДЫДЫТЫ. Дзень 2 і 3

12.09.19

Нягледзячы на спробы пераканаць мяне ў адваротным, я не сумняюся, што зрабіў правільна, калі падаў дакументы. Бо хто ж калі не мы, калі краіна ў перманентным стане небяспекі? Сумняюся цэлы дзень толькі ў адным: ці сапраўды зарэгіструюць ініцыятыўную групу. Дзень праходзіць у насычаным працоўным рытме, у якім згубілася чаканне. Урэшце, пад вечар патэлефанавалі са слонімскага райвыканкама, і нават запрасілі на заўтра на паседжанне выбарчай камісіі, дзе адбудзецца рэгістрацыя ініцыятыўных груп. Быў прыемна здзіўлены, але ад наведвання такога паседжання устрымаўся. Заўтра ж стане сапраўды зразумелым “быць ці не быць”.

13.09.19

Зарэгістравалі! Увесь вечар правяраў старонку сайта слонімскага райвыканкама. І, урэшце, бліжэй да 18 гадзін пабачыў на ўласныя вочы маё прозвішча ў ліку чатырох прэтэндэнтаў у кандыдаты па Слонімскай выбарчай акрузе. Вось так я ўступаю на новы для сябе шлях, з вераю, што толькі самаадданай працаю можна чагосьці дасягнуць і дамагчыся. Узгадаліся словы французскага паэта Арюра Ало: “Кожная хвіліна заўсёды можа стаць апошняй. І патрэбна яе пражыць так высока, так аддана, так глыбока, як ні адну іншую. І калі б я не быў на гэта здольны, я здрадзіў бы непаўторнасці і адзінасці жыцця”. Напісаў зацемку для сацыяльных сетак, бо без гэтага сёння нікуды:

“Я маю бачанне таго, як дапамагчы маім землякам, як маёй любай Бацькаўшчыне ўступіць у "Залаты век". За апошнія некалькі месяцаў жыццё падкінула шэраг знакаў, якія пераканалі не сядзець збоку-прыпёку, узяць адказнасць. Таму я распрацаваў адпаведную праграму і падаў дакументы ў Слонімскую выбарчую камісію. Сёння прыйшоў адказ: маю ініцыятыўную групу зарэгістравалі па Слонімскай выбарчай акрузе № 58 у межах падрыхтоўкі да выбараў у Палату прадстаўнікоў.

Цяпер цягам месяца мне неабходна сабраць 1000 подпісаў жыхароў Слонімшчыны і Зэльвеншчыны, каб стаць кандыдатам у дэпутаты і ў далейшым мець магчымасць данесці свае ідэі людзям.

Я не належу ні да якіх палітычным сілаў - ні дзяржаўных, ні апазіцыйных. Я звычайны грамадзянін, які проста любіць і шануе родны край, і гатовы дзеля яго карысці і лепшай долі рабіць усё магчымае, і нават трошачкі болей.І памятайце: тое, перад чым ты гатовы скарацца кожны дзень, не зменіцца ні-ко-лі!

________________________________

У меня есть видение того, как помочь моим землякам, как моей любимой малой Родине вступить в "Золотой век". За последние несколько месяцев жизнь подкинула ряд знаков, которые убедили не сидеть сложа руки, взять ответственность. Поэтому я разработал соответствующую программу и подал документы в Слонимскую избирательную комиссию. Сегодня пришёл ответ: мою инициативную группу зарегистрировали по Слонимскому избирательному округу № 58 в рамках подготовки к выборам в Палату представителей.

Теперь на протяжении месяца мне необходимо собрать 1000 подписей жителей Слонимщины и Зельвенщины, чтобы стать кандидатом в депутаты и в дальнейшем иметь возможность донести свои идеи людям .

Я не принадлежу ни к каким политическим силам - ни государственным, ни оппозиционным. Я обычный гражданин, который просто любит и бережет родной край, и готов для его пользы и лучшей доли делать всё возможное, и даже немножко больше. И помните: то, с чем ты смиряешься каждодневно, не изменится ни-ког-да!”

ДЗЁННІК КАНДЫДАТА Ў КАНДЫДАТЫ. Дзень 1

У гэтым невялічкім бложыку я буду выкладваць запісы, якія раблю падчас удзелу ў выбарчай кампаніі 2019 года. Я пакідаю іх не столькі Вам, мае нешматлікія сённяшнія чытачы, колькі тым, хто прыйдзе пасля нас, таму надаю ўвагу тут не столькі халоднай выкладцы падзей, колькі таму, што мяне па-сапраўднаму турбуе і клапоціць. Сёння я пачынаю з першага запісу, які паўстаў 7 дзён таму, і ў далейшым гэтая розніца ў тыдзень захаваецца.

11.09.19

Калі праз 20 гадоў сын спытае, ці зрабіў я ўсё, што толькі мог, каб ён жыў у лепшым заўтра, жыў у сваёй, а не чужой краіне, ці будзе ўпэўненасць у маім адказе? Ці не буду я апускаць вочы долу і апеляваць да нязломнасці сістэмы, непераможнасці бюракратыі, ды абыякавасці астатніх? Увогуле прыдумляць стос падстаў, каб толькі апраўдаць сваю бядзейнасць, пакору перад абставінамі, якія мацней за ўсё. Тым больш мацней за мяне, простага чалавека, які ўвесь час аддае зараблянню грошай, бо хіба можа быць што істотней для сям’і? Так жывуць (ці выжываюць) усе навокал, пакорліва прымаюць гэта як дадзенасць, бо ёсць у нас, беларусаў, чароўная формула: “А мо так і трэба”. І выходзіць жа, што яшчэ і не дрэнна жывем, тым больш у параўнанні з кім іншым. А параўноўваць – гэта адна з галоўных нашых нацыяльных рысаў.

Але мне абрыдла пакорліва згаджацца з тым, што дзеецца, таму што тое, перад чым ты гатовы скарацца кожны дзень, не зменіцца НІ-КОЛІ! Я хачу, каб людзі хоць трохі ачунялі, думкамі вызваліліся ад той багны, якая паглынула іх пад цяжарам беспрасветнага сёння, ды страпянуліся ў разуменні таго, што больш так быць не можа, што гэта шлях у нікуды.

Таму я вырашыў паспрабаваць свае сілы на выбарах у парламент, бо гэта шанец дагрукацца да людзей, паглядзець ім у вочы, убачыць іх крыўду і прыкласці ўсе намаганні дзеля таго, каб урэшце, сцяг праўды простага чалавека пабачылі і там, у высокіх гмахах-сотах. А дзе ж гэта можна зрабіць лепш, чым не на Бацькаўшчыне, за якую баліць сэрца?

Сёння я падаў дакументы на рэгістрацыю ініцыятыўнай групы ў складзе 11 чалавек у Слонімскую выбарчую камісію, размешчаную ў будынку райвыканкама, які мясцовыя называюць “белым домам”. Працэдура заняла лічаныя хвіліны, з якіх большая частка пайшла на пошук патрэбнага кабінета.

Да апошняга турбуе пытанне: ці правільна я раблю. Пад грукат гэты думак я накіроўваюся прыгожымі вулачкамі роднага горада ў бацькоўскую вёску. Навокал яшчэ не адчуваецца пачатак восені, зеляніна паўсюль, а сонца не шкадуе цяпла і святла, якое адлюстроўваецца ад люстэрка Шчары. Рака ўсміхаецца мне. У галаве зрабілася лягчэй ад цяжкіх думак, бо адказ стаў відавочным.

ДЗЯСЯТЫ НУМАР КРАЯЗНАЎЧАГА БЮЛЕТЭНЯ "СЛОНІМСКІ КРАЙ"

Спампаваць - тут.

Выйшаў юбілейны, дзясяты па ліку, нумар краязнаўчага бюлетэня “Слонімскі край”.

У ім змешчаны артыкулы пра слонімскія значкі, прыдарожную капліцу на былой Скробаўскай вуліцы ў накірунку Жыровічаў (усяго ў горадзе мелася 4 капліцы, але да сённяшняга часу захавалася толькі адна – на вуліцы Пушкіна), марку з шыльдай Слонімскай паштовай станцыі і тры выданні заснавальніка вядомага ў горадзе школьнага музея – Аляксандра Жукоўскага. У нумары надрукаваны шэраг цікавых дакументаў: пра падзямеллі Слоніма і Дзярэчына, пра дзейнасць польскага падполля на Слонімшчыне, а таксама аўтабіяграфія паэта Алеся Сучка (Пятра Дабрыяна).  Адзін з матэрыялаў прысвечаны арандатарам зямель і сенакосаў на слонімскіх прадмесцях Абалонь і Замосце ў канцы ХІХ стагоддзя.

Вялікую цікавасць складае артыкул пра трагічны лёс слонімскіх бурмістраў міжваеннага часу.

Выдаўцамі і аўтарамі краязнаўчага бюлетэня з’яўляюцца Сяргей Ёрш (рэдактар нумару), Васіль Герасімчык і Сяргей Чыгрын.

ДЗЯВЯТЫ НУМАР КРАЯЗНАЎЧАГА БЮЛЕТЭНЯ "СЛОНІМСКІ КРАЙ"

Спампаваць - тут.

Выйшаў чарговы, дзявяты па ліку, нумар краязнаўчага бюлетэня “Слонімскі край”. У нумары артыкулы пра ўраджэнца Слонімшчыны, які быў генералам арміі Напалеона Яна Канопку (1777-1814), у тым ліку ваенна-гістарычная быль журналіста Міхаіла Рылко “Уцёкі генерала Канопкі". Таксама адзін з тэкстаў прысвечаны ўдзельніку вайны 1812 года, каменданту Варшавы, які пахаваны ў Слоніме – Міхаілу Лявіцкаму.

Артыкул Сяргея Ярша прысвечаны выступленню ў Слоніме ў ліпені 1933 года вядомага дзеяча сіянісцкага яўрэйскага руху Уладзіміра Жабацінскага (1880-1940), у сувязі з якім увесь горад стаяў на вушах. Другі ж яго тэкст, аздоблены вялікай колькасцю фотаздымкаў, прысвечаны краязнаўцу з вёскі Рышчыцы (цяпер – мікрараён горада) Уладзіміру Шундрыку (1929-2002). Таксама Сяргей Ёрш змясціў матэрыял пра невядомыя вершы Сяргея Хмары.

У працяг тэмы, узнятай у мінулым нумары “СК”, Сяргей Чыгрын падрыхтаваў тэкст пра праваслаўнага святара з Сурынкі Паўла Лысуху, а таксама шэраг матэрыялаў пра цікавыя знаходкі, і нават першы слонімскі значок (з’явіўся ў 1969 годзе).

У нумары маецца працяг перакладзенага з польскай мовы артыкула Вільгельма Хенеберга “Горад кляштараў”, дзякуючы якому можна ўявіць выгляд гістарычнага цэнтра Слоніма ў міжваенны час.

Рэдакцыя выказвае шчырыя спачуванні родным і блізкім вядомага слонімскага доктара і грамадскага дзеяча Івана Іванавіча Шэгі, які памёр 4 кастрычніка.

ВОСЬМЫ НУМАР КРАЯЗНАЎЧАГА БЮЛЕТЭНЯ "СЛОНІМСКІ КРАЙ"

Спампаваць - тут.

Новы нумар краязнаўчага бюлетэня “Слонімскі край”, ужо 8-ы па-ліку, пачынаецца матэрыяламі рубрык “Забытыя землякі” і “Слонімцы ў свеце”. Гэта артыкул пра кіраўніка Слоніма ў 1885-1902 гадах Пятра Валеўскага, пры якім горад адбудоўваўся пасля жудаснага пажара 1881 года, і ўспаміны нашага земляка Сяргея Генадзьевіча Тараканава – журналіста і паэта з Паўднёва-Сахалінску.

У рубрыцы “старыя фотаздымкі” змяшчаецца артыкул пра пахаванне польскага афіцэра Альбіна Яна Флешара ў 1916 годзе на могілках у Рышчыцах, і здымак з сямейнага архіву сланімчанкі Надзеі Іванаўны Харытончык (Струпавец), на якім занатавана сям’я яе дзеда – Лукаша Струпаўца, жыхара вёскі Якімавічы. Яшчэ адзін з тэкстаў прысвечаны беларускаму асяродку ў Якімавічах у міжваенны час.

Вялікую цікавасць уяўляе артыкул Сяргея Ярша, прысвечаны ўніяцкім рэгентам у Альбярціне – Аляксандру Туруку і Аркадзю Лысуху. Да тэкста змяшчаюцца шэраг выяваў, якія друкуюцца ўпершыню.

Актуальным на сённяшні час з’яўляецца лёс былых слонімскіх лютэранскіх могілак, на якіх яшчэ захаваліся шэраг помнікаў. Які лёс іх чакае?

Яшчэ ў восьмым нумары “Слонімскага края” друкуюцца матэрыялы пра кнігу Валяр’яна Харкевіча, прысвечаную падзеям вайны 1812 года на Слонімшчыне, пераклад артыкула 1925 года Вільгельма Хенеберга пра архітэктурную спадчыну Слонімшчыны, ліст мастака Гаўрылы Вашчанкі да літаратуразнаўцы Уладзіміра Калесніка. А таксама тэксты з нагоды 170-годдзя нараджэння ў Слонімскім павеце археолага Генрыка Татура і адкрыцця 20 верасня 1929 года ў Слоніме рэгіянальнага музея.

СЁМЫ НУМАР КРАЯЗНАЎЧАГА БЮЛЕТЭНЯ "СЛОНІМСКІ КРАЙ"

Спампаваць № 7 "СК" - тут.

Пабачыў свет сёмы, жнівеньскі нумар краязнаўчага бюлетэня “Слонімскі край”. Ён адкрываецца двума тэкстамі, прысвечанымі Першай сусветнай вайне. 7-11 верасня 1915 года слонімскае Замосце было амаль цалкам знішчана ў выніку боя паміж нямецкімі і рускімі войскамі. На 40 месяцаў пачаўся перыяд акупацыі. Таксама тэме Першай сусвенай вайны прысвечаны артыкул “Крывавым следам”. З калекцыі Язэпа Стаброўскага”.  У Слонімскім раённым гісторыка-краязнаўчым  музеі  захоўваецца  цікавы  фотаальбом, складзены заснавальнікам музея і ўдзельнікам Першай сусветнай вайны  Язэпам  Язэпавічам  Стаброўскім (1870-1968). Даецца характарыстыка змешчаных у ім фотаздымкаў.

“Слонімскі край” працягвае распавядаць пра слонімскія кінатэатры, на гэты раз пра міжваенныя – “Вясёлку” і “Мадэрн”.

Адзін з тэкстаў прысвечаны даследаванню старажытнага Слоніма ваўкавыскім археолагам Георгіем Пехам. У нумары таксама маецца ўрывак са справаздачы пра раскопкі Слоніма ў 1959 годзе.

У рубрыцы “Рэдкія выданні” змешчаны матэрыял пра першую кнігу, прысвечаную Жыровічам і напісаную польскім гісторыкам і публіцыстам Валер’янам Харкевічам. Кніга з’явілася ў 1930 годзе і была накіраваная ў першую чаргу для ўдзельнікаў рэлігійных пелігрымак.

Адзін з тэкстаў прысвечаны невялічкай слонімскай рачулцы “Вельжабцы”.

Шмат матэрыялаў пра таленавітых ураджэнцаў Слонімшчыны. Тут і ўнук паўстанца 1863-1864 гадоў Войцех Корчыц, і Віталь Скалабан, і Хаім Лейба Шымон Скідзельскі. Два тэкста распавядаюць пра псеўданімы вядомых слонімскіх дзеячоў – паэтаў Іверса і Леўчыка.

Заснавальнікамі і выдаўцамі краязнаўчага бюлетэня "Слонімскі край" з'яўляюцца: Васіль Герасімчык (рэдактар нумару), Сяргей Ёрш  і Сяргей Чыгрын.

ШОСТЫ НУМАР КРАЯЗНАЎЧАГА БЮЛЕТЭНЯ "СЛОНІМСКІ КРАЙ"

Выйшаў новы, ужо шосты, нумар краязнаўчага бюлетэня “Слонімскі край”.
Спампаваць - тут.

Нумар пачынаецца тэкстам пра Слонімскую царкву святой Тройцы, якая восенню 2015 года засяродзіла на сабе цікавасць грамадскасці. Прычынаю таго стала з’яўленне “цыбуліны” на будынку царквы. Як паказвае Сяргей Ёрш на прыкладзе двух фотаздымкаў 1917 года, на Свята-Троіцкай царкве насамрэч быў купал з чатырохсхільным пакатым пакрыццём.

 У нумары знайшлося месца для паведамленняў пра два новыя выданні –  кніг Аляксандра Місцюкевіча “Падарожжы па родных мясцінах. Піронім, Львоўшчына, Ісаевічы, Дзераўная” (Гродна, 2016) і Сяргея Чыгрына “На радзіме Ігната Дварчаніна: з краязнаўчых вандровак па Дзятлаўшчыне” (Мінск, “Кнігазбор”, 2016). А таксама рэцэнзія на першую кнігу пра Слонім на беларускай мове – “Помнікі Слоніма” Валянціны Караткевіч і Анатоля Кулагіна (Мінск, 1983). Міхась Варанец даслаў свае “Заўвагі да кнігі “Гісторыя перыядычнага друку Слонімшчыны. 1916-2016”, адказ на якія пад назвай “Больш дасканалая кніга яшчэ будзе” змясцілі С.Ёрш і С. Чыгрын.

У працяг тэмы пра слонімскія пажары, узнятай у мінулым нумары “Слонімскага края”, з’явіўся тэкст Сяргея Ярша “Як гарэў Слонім у 1915 годзе”.

У сувязі з праведзенай у Рэспубліцы Беларусь дэнамінацыяй актуальнай зрабілася тэма грошай, якая ўздымаецца ў артыкуле “Пра слонімскіх фальшываманетчыкаў 1930-х гадоў”.

“Слонімскі край” працягвае рабіць новыя адкрыцці. На гэты раз змяшчаецца невялікая зацемка пра невядомага слонімскага іканапісца другой паловы ХІХ стагоддзя Шорахава. Маюцца таксама зацемкі пра слонімскага паэта, педагога і краязнаўцу Івана Карповіча (1936-2002), якому 1 ліпеня спаўнілася б 80 гадоў і прафесара Іосіфа Гершэвіча Юдзелевіча (1920-1993) – заслужанага дзеяча навукі і тэхнікі СССР, доктара хімічных навук.

У нумары завяршаюцца публікацыі перакладу з польскай мовы ўрыўка з кнігі М.Балінскага 1846 года пра Жыровічы і рукапіса Язэпа Стаброўскага пра паходжанне назвы Слоніма. Цікавасць уяўляе дакумент пра сустрэчу прадстаўнікоў савецкіх партызан і польскага падполля ў 1943 годзе ў вёсцы Багданавічы, на якой прысутнічаў Войцех Корчыц, і зацемка пра здымкі на Слонімшчыне фільма “Паланэз Агінскага”, які выйшаў на экраны ў 1971 годзе.

Таксама маецца тэкст пра Слонімскі храм канонікаў-латэран, закладзенага ў 1650 годзе, моцна пашкоджанага падчас чэрвеньскіх баёў у Слоніме ў 1941 годзе, рэшткі якога былі ўзарваныя ў 1963 годзе. Сёння на яго месцы знаходзіцца Спаса-Праабражэнскі сабор. А адзін з матэрыялаў прысвечаны праекту слонімскага дэкана, ксяндза Ігнацыя Расалоўскага аб перайменаванні вуліц Слоніма ў 1931 годзе.

У чэрвені 1941 года за Слонім завязаліся інтэнсіўныя баі паміж нямецкай і адступаючай савецкай арміямі, што знайшло адлюстраванне ва ўспамінах стваральніка нямецкіх бранетанкавых войск і камандуючага 2-й танкавай групы Хейнца Гудэрыяна. Нямецкі генерал мог двойчы загінуць на Слонімшчыне.

 Заснавальнікамі і выдаўцамі краязнаўчага бюлетэня "Слонімскі край" з'яўляюцца: Васіль Герасімчык, Сяргей Ёрш (рэдактар нумару) і Сяргей Чыгрын.

ПЯТЫ НУМАР "СЛОНІМСКАГА КРАЯ"

Спампаваць № 5 "СК" - тут

Выйшаў 5-ы нумар краязнаўчага бюлетэня "Слонімскі край", выданнем якога займаюцца Васіль Герасімчык (рэдактар нумару), Сяргей Ёрш і Сяргей Чыгрын. Новы нумар распачынаецца артыкулам пра Мілавідскую бітву, якая адбылася 3 чэрвеня 1863 года і з'яўляецца вышэйшай кропкай уздыму нацыянальна-вызваленчага паўстання 1863-1864 гадоў у Беларусі і Літве.

Адзін з тэкстаў нумару прысвечаны гісторыі Слонімскай сінагогі, пабудаванай у 1642 годзе. Матэрыял багата ілюстраваны. Напрыканцы траўня з'явілася навіна пра жаданне слонімскіх уладаў пры дапамозе Ізраіля ператварыць сінагогу ў музей яўрэйскай культуры. Гэта чарговая рэінкарнацыя ідэі пачатку 2000-х гадоў, якая да сённяшняга часу працягвае заставацца ідэяй. У нумары таксама друкуецца пераклад урыўка з кнігі польскага гісторыка ХІХ стагоддзя М. Балінскага пра Жыровічы.

Цікавым матэрыялам з'яўляецца публікацыя рукапіса стваральніка краязнаўчага музея Язэпа Стаброўскага пра паходжанне назвы Слоніма. 
У працяг артыкула з мінулага нумара "Слонімскага края" з'явіўся тэкст, напісаны Сяргеем Ёршам, пра знойдзены ў Слонімскім раённым гісторыка-краязнаўчым музеі пад час прагляду архіву паэта Гальяша Леўчыка (1880-1944) рукапіс слонімскага паэта Язэпа Вількоўшчыка (1898-1984).

Яшчэ адзін артыкул прысвечаны публікацыям пра слонімскіх паэтаў (Сяргей Хмара і Анатоль Іверс) на старонках газеты "Літаратура і мастацтва" ў 1939-1940 гадах.

Завяршаецца нумар тэкстам пра Слонімскія пажары 1848, 1875 і 1881 гадоў.

ВЫЙШАЎ ЧАЦВЁРТЫ НУМАР БЮЛЕТЭНЯ "СЛОНІМСКІ КРАЙ"

Пабачыў свет чарговы нумар краязнаўчага бюлетэня “Слонімскі край” (спампаваць - тут).

У ім больш дзесятка тэкстаў на разнастайныя тэмы з гісторыі Слонімшчыны, вялікая колькасць выяў.

Сярод іх артыкул Сяргея Ярша “Слонім на старонках нямецкай газеты 1916-1918”, прысвечаны матэрыялам пра наш горад з газеты “Deutsche Kriegszeitung von Baranowitschi" часоў першай сусветнай. Адна са старонак бюлетэня цалкам адведзена пад выявы, якія характарызуюць наш горад у час вайны. Яшчэ адзін тэкст Сяргея Ярша пра “мора Герадота” каля Слоніма на шведскай карце XVII стагоддзя, які працягвае тэму нашай картаграфічнай спадчыны, распачатай у мінулым нумары.

Цікавы матэрыял Сяргея Чыгрына пра кінатэатры “Мадэрн” і “Мір”, апошні з якіх закрылі ў сакавіку 2016 года, амаль праз 57 гадоў пасля яго адкрыцця (на кастрычніцкія святы ў 1959 годзе).

Адзін з артыкулаў прысвечаны князям Слонімскага княства, якія правілі ім у ХІІІ-XIV стагоддзях, калі ішоў працэс гартавання Вялікага княства Літоўскага.

У нумары змешчана апошняя частка ўспамінаў Васіля Супруна пра даследаванні Жыровіцкай святыні, якія друкаваліся і ў двух папярэдніх нумарах.

Бюлетэнь працягвае знаёміць з выданнямі па гісторыі Слоніма. На гэты раз даецца аналіз кнігі Івана Ануфрыевіча Раманоўскага “Прошлое  из жизни города Слонима” (1898).

Таксама ў нумары змешчаны ўспаміны першага рэдактара слонімскай раённай газеты “Вольная праца” Іосіфа Чарняўскага, лісты і паштоўкі слонімскага паэта Анатоля Іверса да літаратуразнаўцы Уладзіміра Калесніка і інфармацыя пра знойдзеныя рукапісы паэта Язэпа Вількоўшчыка.
Рэдактар чацвёртага нумару бюлетэня "Слонімскі край" - Сяргей Ёрш. Аўтары: Сяргей Ёрш, Сяргей Чыгрын і Васіль Герасімчык.

ТРЭЦІ НУМАР КРАЯЗНАЎЧАГА БЮЛЕТЭНЯ "СЛОНІМСКІ КРАЙ"

"Слонімскі край", № 3. Спампаваць - тут.

Выйшаў новы нумар “Слонімскага края”. Гэта ўжо трэці нумар краязнаўчага бюлетэня, прысвечанага Слонімшчыне.

У новы нумар увайшлі артыкулы, прысвечаныя пытанню аб месцы ўзнікнення старажытнага Слоніма. Так, у артыкуле Сяргея Ярша прыводзіцца пераклад з тэўтонскага дакумента “Die Littauischen Wegeberichte”, дзе маецца ўзгадка пра Слонім, якая ўскосна пацвярджае наяўнасць у горадзе замка на правым беразе ракі Шчары

Сяргей Чыгрын прысвячае артыкул “Кіраўнік патрыятычнай “Чайкі” Васілю Супруну. Ён нарадзіўся 10 сакавіка 1926 года ў вёсцы Глоўсевічы і зрабіў важкі ўнёсак у вывучэнне роднага края. Яго кнігі і сёння карыстаюцца вялікай пашанай і папулярнасцю. Праведзеныя ім археалагічныя даследаванні здзіўляюць сваім маштабам і ахопам. Апантаны любімай справай чалавек, да самай смерці самааддана працаваў на карысць роднага края. Напамінам пра Васіля Рыгоравіча Супруна слонімцам застаюцца яго кнігі, сярод якіх вылучаецца «Дзеі над Шчарай». У нумары змяшчаецца працяг успамінаў Васіля Супруна пра даследаванні Жыровіцкай святыні.

Адзін з матэрыялаў прысвечаны дзейнасці ў Слоніме ў 1924-1928 гадах этнаграфічна-археалагічнага таварыства.

Таксама ў бюлетэні змяшчаюцца артыкулы пра планы Слоніма ў фондах Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея, агляды кніжак Александровіча і Мялешкі, прысвечаных гісторыі Слонімшчыны і малавядомы аўтабіяграфічны твор Сяргея Хмары – “Сымонка”.

100 ГАДОЎ СЛОНІМСКАМУ ПЕРЫЯДЫЧНАМУ ДРУКУ (СЛОНІМСКІ КРАЙ, № 2)

"СЛОНІМСКІ КРАЙ"(№ 2) - спампаваць тут

Пабачыў свет другі нумар краязнаўчага бюлетэня "Слонімскі край", прысвечаны стагоддзю перыядычнага друку Слонімшчыны.

Гэтая юбілейная дата з’явілася нечакана. Доўгі час даследчыкі спрабавалі вызначыць, якая ж газета на Слонімшчыне была першай? Не выключалася, што гэта — яўрэйскія ці польскія выданні, альбо савецкая “вусная газета” (адзіная ў гісторыі нашага горада). І раптам даведваемся, што не, першай была газета на нямецкай мове. І яна гумарыстычная! Першы нумар “Der Schara — Lurch” (“Шчараўская Жаба”) выйшаў дзесьці ў пачатку вясны 1916-га. Шкада, але ён не захаваўся.

Так, газету выдавалі не мясцовыя жыхары, а нямецкія вайскоўцы, акупанты (ішла Першая сусветная вайна і Слонім быў у прыфрантавой зоне). Слонімцы ўвогуле маглі яе не бачыць. Але факт ёсць фактам — гэта было першае перыядычнае выданне ў нашым горадзе. Таму і адчуваем супярэчлівыя пачуцці: ёсць юбілей, але наўрад ці наладзім яго святкаванне...

За гэтыя 100 гадоў у Слоніме і на Слонімшчыне выйшлі больш за сотню перыядычных выданняў — газет, часопісаў, самвыдату. Асабліва плённым стаў перыяд незалежнай Рэспублікі Беларусь. Найлепшыя творчыя сілы спрычыніліся да выдання самай разнастайнай перыёдыкі. Па ёй можна вывучаць гісторыю Слонімшчыны. Адзінае, што заклапочвае — гэта мінімальная прысутнасць матэрыялаў на беларускай мове ў слонімскіх і жыровіцкіх выданнях у апошнія гады.

Выдаўцы: Васіль Герасімчык, Сяргей Ёрш (рэдактар нумару), Сяргей Чыгрын.

СЛОНІМСКІ КРАЙ - НОВЫ КРАЯЗНАЎЧЫ БЮЛЕТЭНЬ!

Першая старонка
краязнаўчага бюлетэня
"Слонімскі край"

Спампаваць тут - Слонімскі край № 1, 2016.

Вось  і  дачакаліся  мы  гэтай падзеі.  Слонімшчына,  нарэшце, мае  сваё  краязнаўчае  выданне! Сціплае,  яшчэ  ў  нечым недасканалае,  але  зробленае з  шчырай  любоўю  да  нашай слонімскай зямлі, да яе гісторыі. Яно  з’явілася,  дзякуючы намаганням  некалькіх краязнаўцаў. Хтосьці з нас жыве ў  Слоніме,  кагосьці  лёс  закінуў у  іншыя  гарады  Беларусі,  але сувязь  з  родным  горадам  з-за гэтага не губляецца.

У  2000  годзе  з’явіліся два  нумары  краязнаўчага квартальніка  “Слонімскі  край”. На  жаль,  ён  тады  спыніў  свой выхад і ўжо не аднавіўся. Нашае выданне — новае. Пакуль мы не маем магчымасці рабіць часопіс, выдаем  бюлетэнь.  Спадзяемся, што  зробім  яго  перыядычным выданнем,  цікавым  для слонімцаў,  якія  хочуць  ведаць пра мінуўшчыну свайго краю.

“Слонімскі  край”  з’явіўся  не на  пустым  месцы.  Перад  намі працавалі  такія  краязнаўцы, як  Язэп  Стаброўскі,  Гальяш Ляўковіч,  Годэль  Гольдберг, Віктар  Клімкевіч,  Сяргей Новік,  Васіль  Супрун,  Міхаіл Рылко  ды  шмат  іншых.  Іх напрацоўкі, планы, ідэі будуць намі  ўлічвацца,  развівацца. Спадзяемся,  гэтая  повязь, пераемнасць  захаваецца  і  ў будучыні.

Наша  зямля  багатая  на помнікі,  знакамітых  людзей  і гістарычныя падзеі. З небыцця вяртаюцца  шматлікія  старонкі айчыннай  гісторыі,  у  выніку чаго  высвятляецца,  што  край наш хавае яшчэ шмат таямніц.

Некаторыя  нумары  “СК” будуць  тэматычныя.  Тэма гэтага  нумару  —  “Таямніцы слонімскай гісторыі”.

Рэдакцыя  заклікае  да супрацоўніцтва  краязнаўцаў, даследчыкаў.  Чакаем  вашых матэрыялаў.  Кожны  слонімец, дзе  б  ён  не  жыў,  можа падзяліцца на старонках нашага выдання  сваімі  разважаннямі, успамінамі  пра  сваю  малую радзіму.

***

Замовы  на  атрыманне электроннай  версіі будучых нумароў  “СК” дасылайце  на  нашу  пошту: slonimskikraj@gmail.com

Слонімскі эпізод “Зніклага свету” Рамана Вішняка

Да Вялікай Айчыннай вайны асноўную частку насельніцтва Слоніма, як і пераважнай большасці іншых гарадоў Беларусі, складалі габрэі. Сёння аб іх прысутнасці ў горадзе нагадваюць разбураемая часам і людзьмі галоўная сінагога побач з цэнтральным кірмашом, некалькі будынкаў былых малітоўных дамоў, ды аднапавярховыя і двухпавярховыя домікі на цэнтральных вуліцах, на якіх яшчэ ў 30-х гадах мінулага стагоддзя прысутнічалі шыльды на польскай ды габрэйскай мовах з назвамі шматлікіх крамаў.

Сёння ў інтэрнэце можна знайсці багата фотаздымкаў, якія выстаўляюць як калекцыянеры, так і нашчадкі слонімскіх габрэяў, цудам уратаваныя ад фашыстоўскай завірухі.

Аднак сярод гэтай безлічы графічных сведкаў мінуўшчыны асабліва вылучаюцца фотаздымкі Рамана Вішняка (Roman Vishniac, 1897-1990), які ў 1930-я гады ў складзе дабрачыннай арганізацыі “Джойнт” здзейсніў чатырохгадовае падарожжа па Усходняй Еўропе з мэтаю збора сродкаў для дапамогі бедных габрэйскім абшчынам. Вынікам працы Вішняка сталі 16000 фотаздымкаў.

На яго фотаздымках самыя простыя габрэі: вучні ешыў, равіны, гандляры і рамеснікі, старыя і маладыя, жанчыны і мужчыны, адлюстравана таксама асяроддзе, у якім яны пражываюць. Дакладней, пражывалі. Гэта вельмі пранікнёныя, публіцыстычныя выявы прадстаўнікоў таго свету, які паглынула полымя Халакосту.

Большасць сваіх фотаздымкаў Вішняк рабіў схаваным пад адзежаю фатаапаратам, пакідаючы вобразы людзей, якія нават не падазравалі, што іх здымаюць. Тых, каго намагаўся “захаваць” Вішняк, адкрыта прапануючы ім сфатаграфавацца, амаль заўсёды адмаўлялі яму ў гэтым. Таму прымяненне “схаванай камеры” яшчэ больш падкрэслівае дакументальны характар твораў Вішняка.

“Я не мог выратваць мой народ, я змог выратваць толькі успаміны пра яго. Схаваны фатаапарат для здымання народа, які не хацеў, каб яго здымалі, можа вам падацца дзіўным. Ці было гэта вар’яцтвам: без канца пераходзіць межы, рызыкуючы кожны раз жыццём? Якім бы не было пытанне – адказ заўсёды адзін і той жа: пабтрэбна было гэта рабіць. Я адчуваў, што свет будзе ахоплены вар’яцкім ценем нацызму і гэта прывядзе да знішчэння народа, што не застанецца ніводнага сведкі, які б змог нагадаць пра трагедыю. Я ведаў, што павінен зрабіць так, каб знікаючы свет не быў сцёрты цалкам”, - узгадваў Раман Вішняк.

На фотаздымках Вішняка мы бачым як самых звычайных жыхароў Слоніма, так і абрысы самога горада, нямога сведкі цяжкай гісторыі людзей, якія яшчэ ня так даўно шпацыравалі яго вуліцамі, каб пазней быць растралянымі ў яго ваколіцах.

ПЕХ Г.И. РАСКОПКИ ДРЕВНЕГО СЛОНИМА.

Раскопкі слонімскага Замчышча (1959)

У 1946 годзе ў Слонім да свайго сябры І. Стаброўскага завітаў ваўкавыскі даследчык Г. Пех, які пры аглядзе ў даваенны час шчыльна забудаванага Замчышча ў вырытай на яго тэрыторыі траншэі на глыбіні каля двух метраў знайшоў некалькі фрагментаў сярэднявечнай керамікі і кавалак шклянога бранзалета жоўтага колеру. Знойдзеныя прадметы сталі падставаю для правядзення на Замчышчы архелагічных раскопак у 1959 годзе, у выніку якіх быў лакалізаваны гістарычны цэнтр Слоніма. Па выніках раскопак у 1966 годзе з’явіўся невялікі артыкул Г. Пеха.

Пех Г.И. Раскопки древнего Слонима // Древности Белоруссии. Минск, 1966. С. 276-279.

(с. 276) Слоним (летописный Вослоним, Услоним) – районный центр Гродненской области, расположен на берегах реки Щары – левом притоке Немана. Местность, в которой возник Слоним, была заселена славянским племенем дреговичей.

В начале второй половины ХІІІ века Ипатьевская летопись упоминает о Слониме во время походов галицкого князя Даниила Романовича, когда он освобождает ряд русских городов, подпавших к этому времени под власть князя Миндовга.

В 1252 году Слоним, вместе с Волковыском, был включен в состав владений Галицко-Волынской Руси. В 1254/55 гг. на основании Холмского договора эти города принадлежали Роману Данииловичу – сыну Даниила Романовича. Когда часть русских земель в 1281 г. отошла к Литве, Слоним как видно из летописи, еще составлял удел «князя Вослонимского» - Василько Романовича. Это был, по-видимому, последний из русских князей, владевший Слонимом. В конце ХІІІ в. город оказался под властью Литвы вместе с Волковыском, Гродно и Новогрудком. Летописные сведения о Слониме крайне незначительны. Чтобы решить вопрос о происхождении города, а также представить его быт и культуру, необходимо было провести археологические работы на его территории.

В 1946 году при осмотре разрушенного во время войны района города, где находится “Замчище”, автору настоящего сообщения удалось обнаружить в профиле вырытой траншеи обломок ложновитого стеклянно браслета и несколько фрагментов типичной древнерусской керамики. В 1959 году на этой возвышенности, где по свидетельтву польских хроник располагался средневековый укрепленный замок, построенный (1520) королевским наместником Иоанном Радзивиллом, был заложен раскоп в 64 кв. м. Раскоп в процессе работ пришлось сократить до 48 кв.м., ибо мощность культурного слоя достигала 5 метров.

При раскопках были найдены предметы хозяйственной деятельности, типичные для населения древнерусских городов (с. 277) ХІІ-ХІІІ вв. Прекрасная сохранность дерева, благодаря влажной почве, дала возможность определить в толще культурных слоев остатки многих построек, относящихся к различным историческим периодам. Основным типом жилой постройки являлся небольшой срубный дом, характерный для древнерусских городов лесной полосы. Одно жилище было разделено внутри перегородкой на две части в имело в углу печь, сложенную из валунных камней. Все постройки рублены «в обло" из сосны или дуба. На настилы и тын употребляли другие породы дерева - березу и осину. Возле жилищ находились хозяйственные постройки.

Обнаруженные, жилища-мастерские принадлежали челяди и ремесленникам. Основную массу ремесленников составляли кожевники - сапожники, о чем говорят найденные в большом количестве обрезки кожи, представляющие собой отходы сапожного ремесла. Есть целые башмаки, орнаментированные вышивкой и кожаные поршни.

Хорошо сохранились деревянные изделия, среди которых имеются детали ткацкого стана, 4 веретена, 2 вилки для кудели, 4 колотушки для льна, причем одна из них с опознавательным знаком в виде прочерченного креста. Местные резчики изготовляли также столовую посуду. Обнаружены ковш, кубок, обломки чашки, тарелки, ложка, изготовленные из березы.

В слоях пожарища найдены обгоревшие предметы: клепки от ушата, заготовка для черпака, а также детские игрушки – лук и рукоять меча, аналогичная найденной при раскопках древнего Гродно.

Г.Пех

Керамика гончарная типично древнерусская. Сосуды коричневато-красного цвета с округлыми плечиками имеют примесь дресвы, которая заметно выступает на днищах. Венчики отогнуты наружу, в некоторых случаях профилированы и имеют бороздки. Среди сосудов преобладают обыкновенные горшки с линейным орнаментом. Волнистый орнамент на сосудах встречается редко, а еще реже - резной орнамент в "ёлочку" и с наколами. С карнизиком найден только один экземпляр керамики. Украшен он грубой насечкой елочного типа.

Наряду с деревообделочным существовало и костерезное ремесло, Представлено оно многочисленными заготовками и отходами производства. (с. 278) Найдены готовые костяные изделия – накладки, украшенные линейным и циркульным орнаментом, шахматная фигура в виде жолудя, игральная косточка с «глазками», застежка к одежде и пр.

Найденные в различных слоях железные шлаки и крицы свидетельствуют о существовании железоделательного ремесла. Из готовых железных изделий назовем ножи, шарнирные ножницы, кресало для высекания огня, рыболовную острогу, дроволазный шип, различные шилья, гвозди и пр.

Местные мастера занимались обработкой цветных металлов. Встречена двухчастная литейная формочка. Изготовленная из плотного известняка, она служила для отливки 3-х звеньев цепочки в форме восьмерок. Найден фрагмент оловянного створчатого браслета-наруча с ложнозерненым узором. С ювелирным местным производством, вероятно, связаны находки крупного оплавленного в огне куска свинца и небольшие кусочки тонкого листового золота. Предметы из цветных металлов представлены обломком ленточного медного браслета, бронзовым браслетом из полукруглого дрота, украшенного косой насечкой, медным щитком от серьги в форме полумесяца.

Среди остатков хлевов в слое навоза весьма хорошо сохранились кусок редкосвязанной шерстяной ткани (шаль), овечья шерсть, птичьи перья и скорлупа яиц. На редкость хорошо сохранились зерна проса, семена льна, траста, солома, камыш, листья, жолуди, косточки вишни и оливы. В большом количестве найдены семена конских бобов и лесных орехов. Обнаружена также обугленная рожь с примесью гороха.

Многообразные предметы ремесла и быта проливают свет на хозяйственную деятельность горожан. Кроме занятия разнообразным отраслями ремесленного производства, местное население занималось сельским хозяйством, охотой и рыбной ловлей. Собрано огромное количество костей и рогов диких животных, а также костей и чешуи рыб, причем особенно много встречено резцов и челюстей бобра.

Найдены импортные вещи, свидетельствующие о торговых связях Слонима с древнерусскими городами и зарубежными странами. (с. 279) К их числу относятся овручские красношиферные пряслица, белее 100 обломков равноцветных стеклянных браслетов и бус, 5 трубчатых навесных замков, из которых 3 оказались обмедненными и украшенными орнаментом в виде змейки или зубчиков. Встречены единичные обломки белоглиняной посуда с двухсторонней поливой зеленого и коричневого цвета. К привозным предметам надо отнести бронзовую фибулу с раструбовидными концами, куски янтаря и цветные металлы.

Особенный интерес вызывает небольшой обломок тонкостенного стеклянного сосуда. Он окрашен изнутри горизонтальными полосками розового и голубого цветов и имеет золотую роспись на арабском языке. Из нескольких слов В.А. Крачковская (Эрмитаж) прочла два: "С-алим ... учёный".

Несмотря на то, что раскопками вскрыта незначительная площадь, в Слониме обнаружены материалы представляющие большую научную ценность. Можно утверждать, что в ХІІ веке Слонам был одним из богатых и цветущих городов Понеманья. Возник он, по-видимому, на месте поселения, которое существовало в ХI веке, а может быть и несколько ранее. Следует отметить сходство материальной культуры Слонима и других городов "Черной Руси" - Гродно, Волковыска, Новогрудка.